CHƯƠNG XI

DI TRUYỀN HỌC MENDEL,
CƠ SỞ PHÂN TỬ CỦA
HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN
KHOA HỌC TỰ NHIÊN 9

Em hãy quan sát các hình ảnh bên dưới đây

Hình

Sự di truyền màu da của gia đình

Em hãy quan sát các hình ảnh bên dưới đây
Bố

Mẹ

Màu mắt của các con
0%

Hình

50%

50%

Sự di truyền màu mắt của gia đình

Con sinh ra có những đặc điểm giống bố mẹ và có những đặc
điểm khác bố mẹ. Theo em đó là hiện tượng gì?

Hình 1

Sự di truyền màu da của gia đình

Hình 2

Sự di truyền màu mắt của gia đình

Bài 36

KHÁI QUÁT VỀ
DI TRUYỀN HỌC
Môn: KHOA HỌC TỰ NHIÊN 9
Giáo viên: VÕ THỊ HAI
Năm học: 2024 – 2025

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Bố

Mẹ

Đọc thông tin trên và thực hiện
các yêu cầu sau:
Một cặp vợ chồng đều có tóc xoăn, người
con thứ nhất của họ có tóc xoăn, đây là
một ví dụ về hiện tượng di truyền; người
con thứ hai của họ có tóc thẳng, đây là
một ví dụ về hiện tượng biến dị.
Con thứ nhất

Con thứ hai

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Bố

Mẹ

Thực hiện các yêu cầu sau:
 Cho biết di truyền và biến dị là gì?
 Lấy thêm ví dụ về hiện tượng di truyền
và biến dị trong thực tế.

Con thứ nhất

Con thứ hai

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Trả lời
Sự truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các thế hệ con cháu gọi là di
truyền.
Bố

Bố, mẹ da ngăm sinh ra con cái hầu hết đều da ngăm

Con

Bố và con có ánh mắt, tóc, màu da,…giống nhau

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Trả lời
Hiện tượng con sinh ra có các đặc điểm khác nhau và khác bố mẹ được gọi là
biến dị.

Chó mẹ vàng hoe nhưng đẻ ra một bầy chó đốm

Con sinh ra có màu mắt khác bố mẹ

Di truyền học là gì?
Là khoa học nghiên cứu về tính di
truyền và biến dị ở các sinh vật

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Tế bào

Nhiễm sắc thể

Cơ thể

DNA

● Mọi cơ thể đều được cấu tạo từ tế bào.
● Nhân tế bào chứa nhiễm sắc thể là trung
tâm điều khiển mọi hoạt động của tế bào.
● DNA là thành phần cấu tạo nên nhiễm
sắc thể, các đoạn DNA mang thông tin di
truyền mã hoá cho một sản phẩm nhất định
nào đó được gọi là gene.
● Nhờ khả năng di truyền của gene mà các
đặc điểm của bố, mẹ được truyền lại cho
thế hệ con.

I. Khái niệm về di truyền và biến dị

Sinh sản vô tính

Sinh sản hữu tính

● Ở những sinh vật sinh sản vô tính, các
cá thể con là những bản sao y hệt mẹ của
chúng.
● Ở những sinh vật sinh sản hữu tính, sự
tổ hợp lại các gene của bố, mẹ và quá trình
di truyền sẽ tạo ra các biến dị.
 Những biến dị này có khả năng di truyền
cho các thế hệ sau.

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Tế bào
Nhiễm sắc thể

Nhân tế bào

Hình Sơ đồ mối quan hệ từ gene đến tế bào

Hiện tượng di truyền và biến dị
do nhân tố di truyền nằm trong
tế bào (sau này gọi là gene) quy
định, do đó gene được xem là
trung tâm của di truyền học.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học

Grego Johann Medel
(1822 – 1884)

Đậu Hà Lan

Em có biết
Đó chính là linh mục Gregor Mendel. Sau khi học
hết bậc Trung học, do hoàn cảnh gia đình khó khăn,
Mendel vào học ở trường dòng tại thành phố Brunơ –
quê hương ông (nay thuộc Cộng hoà Séc) và sau 4
năm đã trở thành linh mục (năm 1847). Thuở đó, tu
viện có lệ các thầy dòng phải dạy học các môn khoa
học cho các trường của thành phố, do đó Mendel được
cử đi học Đại học ở Viên (1851-1853). Khi trở về
Brunơ, ông vừa tham gia dạy học vừa nghiên cứu khoa
học. Mendel tiến hành thí nghiệm chủ yếu ở đậu Hà
Lan từ năm 1856 đến năm 1863 trên mảnh vườn nhỏ
trong tu viện. Các kết quả nghiên cứu này đã giúp
Mendel phát hiện ra các quy luật di truyền và đã được
công bố chính thức vào năm 1866.
Do hạn chế của khoa học đương thời nên người ta
chưa hiểu được giá trị phát minh của Mendel. Đến
năm 1900, các quy luật Mendel được các nhà khoa học
khác tái phát hiện cũng bằng thực nghiệm và năm đó
được xem là năm Di truyền học chính thức ra đời.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
 Hình dạng hạt

Tròn

 Màu vỏ

Nhăn nheo

Màu vàng

Màu xanh

Tính
trạng

 Hình dạng vỏ

 Màu hạt

Màu vàng

Màu xanh

Phồng lên

Dẹp, cằn cõi

 Màu hoa
Trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của một loại
Hoa tím

Hoa trắng

tính trạng được gọi là tính trạng tương phản.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Hoa tím

Nhị hoa (đực)
Hoa trắng

Noãn (cái)

Loại bỏ nhị ra
khỏi bông hoa tím

Hình

Chuyển phấn hoa
từ nhị của hoa
trắng sang nhụy
của hoa tím

Sơ đồ thụ phấn nhân tạo trên hoa đậu Hà Lan

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Thực hiện các yêu cầu sau:
Pthuần chủng (tc)
Cây hoa tím

Cây hoa trắng

 Trình bày các bước tiến hành
và kết quả ở thí nghiệm.
 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện

F1
100% cây hoa
tím

F2
Có cả cây hoa tím và cây hoa trắng
Hình Thí nghiệm của Mendel về tính trạng màu hoa ở
cây đậu hà lan

dạng màu hoa pha trộn giữa hoa
tím và hoa trắng hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa
trắng (ở thế hệ P) có biến mất
trong phép lai không?

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
 Trình bày các bước tiến hành
và kết quả ở thí nghiệm.
Trả lời
Thí nghiệm: Mendel đã tiến hành
cho giao phấn giữa các giống đậu
hà lan thuần chủng khác nhau về
cặp tính trạng tương phản màu
sắc hoa. Sau đó, ông lấy các cây
ở F1 của phép lai này cho tự thụ
phấn thu được kết quả F2.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học

Trả lời
Thế hệ thuần chủng P

Kết quả:
● Ở thế hệ F1 100% cây hoa tím.

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

● Ở thế hệ F2 có cả cây hoa tím và cây hoa trắng,
trong đó tỉ lệ giữa cây hoa tím và hoa trắng là 3:1.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện dạng màu hoa

Thế hệ thuần chủng P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

pha trộn giữa hoa tím và hoa trắng hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa trắng (ở thế hệ P)
có biến mất trong phép lai không?
Trả lời
● Trong thí nghiệm trên, tính trạng hoa tím di
truyền không hoà trộn vào tính trạng hoa trắng
nên không xuất hiện hoa màu tím nhạt.
● Nhân tố quy định tính trạng hoa trắng không
biến mất trong quá trình lai vì ở F2 vẫn xuất hiện
hoa trắng.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Thế nào là nhân tố di truyền? Hãy chỉ ra tính
trạng tương phản, tính trạng trội, tính trạng lặn
trong phép lai của Mendel.
Thế hệ thuần chủng P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

Trả lời
 Nhân tố di truyền quy định các tính trạng của
sinh vật. Ví dụ như nhân tố di truyền quy định
màu sắc hoa và màu sắc hạt đậu.
Thí nghiệm Medel:
Tính trạng tương phản: màu hoa đậu Hà Lan
(màu tím và màu trắng).

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Nhân tố quy định hoa trắng bị che khuất khi đứng cạnh nhẫn tố quy định hoa tím.
Tính trạng trội

Cây hoa tím

Tính trạng lặn

Cây hoa trắng

II.
Đặc điểm

Mendel
– người
đặt nền
truyền
học
Đặcmóng
điểm cho di
Tính
trội
Tính
Tính trội
Tính
lặn

lặn

 Hình dạng hạt
Trơn (láng)

Nhăn nheo

 Màu sắc hạt

 Vị trí hoa
Vàng

Xanh lá cây

 Màu sắc hoa

Đối xứng (trên thân)
Tím

Trắng

 Hình dạng vỏ
Phồng lên

Ở ngọn

Dẹp, cằn cõi

 Chiều cao của thân

 Màu sắc vỏ
Xanh lá cây

Vàng

Cao (dài)

Thấp (lùn)

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Từ kết quả đó,  Mendel cho rằng mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy
= (sau này gọi là gene), mỗi nhân tố di truyền là một allele, các nhân tố di truyền
định
không hoà trộn vào nhau.

Cây hoa tím

Cây hoa trắng

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Vì sao ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền là
cơ sở cho việc nghiên cứu về gene sau này?
Trả lời
 Thí nghiệm Mendel được công nhận năm 1900, Mendel cho rằng đơn vị quy
định sự di truyền của một tính trạng tồn tại thành từng cặp, gọi là cặp nhân tố di
truyền (ngày nay gọi là cặp gene hay cặp allele, kí hiệu bằng cùng một chữ cái);
 Các nhân tố di truyền không pha trộn vào nhau;
 Như vậy, mặc dù Mendel không đưa ra thuật ngữ gene hay allele, nhưng thực
chất Mendel là người đầu tiên đưa ra khái niệm về gene và đây chính là cơ
sở cho việc nghiên cứu về gene sau này.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu
Một số thuật ngữ
1

Tính trạng là những đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của một
cơ thể.
 Ví dụ như cây đậu có các tính trạng thân cao, quả lục, hạt vàng, chịu
hạn tốt.
Tính trạng tương phản là hai trạng thái biểu hiện trái ngược
2
nhau của cùng loại tính trạng.
 Ví dụ như hạt trơn và hạt nhăn, thân cao và thân thấp.

3

Tính trạng trội biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene đồng
hợp trội hoặc dị hợp; tính trạng lặn chỉ được biểu hiện ra kiểu
hình khi có kiểu gene đồng hợp lặn.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu
Một số thuật ngữ
4

5

6

Nhân tố di truyền tồn tại thành từng cặp trong nhân tế bào,
không hoà trộn vào nhau, quy định tính trạng của cơ thể sinh vật.
Nhân tố di truyền chính là gene hay allele.
Kiểu hình là tổ hợp toàn bộ tính trạng của cơ thể sinh vật. Khi nói
đến kiểu hình của 1 cơ thể, người ta chỉ xét đến một vài tính trạng
quan tâm.
Kiểu gene là tổ hợp toàn bộ gene trong tế bào của cơ thể sinh
vật. Trên thực tế, khi nói đến kiểu gene của một cơ thể, người ta
chỉ xét một vài cặp gene liên quan đến các tính trạng được
quan tâm.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu
Một số thuật ngữ
7

8

9

Allele là các trạng thái biểu hiện khác nhau của cùng một gene
(mỗi allele chính là một gene). Một gene có thể có hai, ba hoặc
nhiều allele khác nhau.
Cơ thể thuần chủng về một tính trạng khi cơ thể có kiểu
gene quy định tính trạng đó đồng hợp (gồm các allele giống
nhau).
Dòng thuần (còn gọi là giống thuần chủng) là các cơ thể đồng
hợp về tất cả các cặp gene. Dòng thuần có đặc tính di truyền
đồng nhất và ổn định, các thế hệ sau giống các thế hệ trước.
Thực tế khi nói đến dòng thuần là chỉ nói đến sự thuần chủng ở
một hoặc một số tính trạng được nghiên cứu.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu
kí hiệu Phép
lai

×

(parentes)
cặp bố mẹ xuất phát

G (gamete): giao tử

P

*giao tử đực (hoặc cơ thể đực)
♂
*giao tử cái (hoặc cơ thể cái) ♀

Kí hiệu
*F1: thế hệ thứ nhất;
*F2: là thế hệ thứ 2 được
sinh ra từ F1 do tự thụ
phấn hoặc giao phối.

Fn

F

(filia): thế hệ con

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu

Ở đậu hà lan, tiến hành lai giữa các cá thể thuần chủng thân cao với
thân thấp. F1 thu được 100% cây thân cao. F2 thu được cả cây thân cao
và cây thân thấp với tỉ lệ 3 cây thân cao : 1 cây thân thấp.
1. Hãy sử dụng các kí hiệu và thuật ngữ để mô tả thí nghiệm trên bằng
sơ đồ lai.
2. Dự đoán tính trạng trội, tính trạng lặn trong phép lai trên.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu
Trả lời
1. Sơ đồ lai của phép lai trên là:
Pt/c:

Cây thân cao

F1 :
F1 × F1:

×

Cây thân thấp

100% cây thân cao
Cây thân cao

F2 :

×

Cây thân cao

3 cây thân cao : 1 cây thân thấp

2. Kết quả thu được ở F1 là 100% cây thân cao nên ta có thể dự đoán:
- Tính trạng trội: thân cao.
- Tính trạng lặn: thân thấp.

KIẾN THỨC CỐT LÕI
Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các
thế hệ con cháu.
Biến dị là hiện tượng con sinh ra có các đặc điểm khác nhau và khác bố mẹ.
Hiện tượng di truyền và biến dị là do nhân tố di truyền nằm trong tế bào
(sau này gọi là gene) quy định, do đó, gene được xem là trung tâm của di
truyền học.
Ý tưởng về nhân tố di truyền của Mendel là cơ sở cho những nghiên cứu
về gene sau này.

CỦNG CỐ BÀI HỌC

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 1. Đặc điểm nào của cây Đậu Hà Lan tạo điều kiện thuận lợi cho
việc nghiên cứu các quy luật di truyền của Mendel?
A

Có hoa lưỡng tính, tự thụ phấn nghiêm ngặt.

B

Có hoa đơn tính, giao phấn nghiêm ngặt.

C

Có hoa lưỡng tính, tự thụ phấn không nghiêm ngặt.

D

Có hoa đơn tính, giao phấn nghiêm ngặt.

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 2. Mendel chọn các cặp tính trạng tương phản khi thực hiện phép
lai vì

A

thuận tiện cho việc lai các cặp bố mẹ với nhau.

B

thuận tiện cho việc theo dõi sự di truyền của từng cặp tính trạng qua các thế hệ.

C

thuận tiện cho việc sử dụng toán thống kê để phân tích số liệu thu được.

D

thuận tiện cho việc chọn các dòng thuần chủng.

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 3. Quan sát hình ảnh và cho biết thế hệ con đời thứ nhất có kiểu
hình gì?
A

100% cây hoa tím nhạt.

B

50% cây hoa tím, 50% cây hoa trắng

C

75% cây hoa tím, 25% cây hoa trắng.

D

100% cây hoa tím.

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 4. Ở đậu hà lan, tiến hành lai giữa các cá thể thuần chủng thân
cao với thân thấp. F1 thu được 100% cây thân cao. F2 thu được cả
cây thân cao và cây thân thấp với tỉ lệ 3 cây thân cao : 1 cây thân
thấp. Ở thí nghiệm trên, tính trạng nào là tính trạng trội?

A

Thân thấp.

C

Hoa trắng.

B

Thân cao.

D

Hoa tím.

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 5. Ở đậu hà lan, tiến hành lai giữa các cá thể thuần chủng hạt
trơn với hạt nhăn. Tính trạng trội là hạt trơn thì kiểu hình ở F1 là:
A

100% hạt trơn.

B

100% hạt nhăn.

C

50% hạt trơn và 50% hạt nhăn.

D

3 hạt trơn : 1 hạt nhăn.

Đọc các câu hỏi bên dưới, chọn 1 trong các phương án A, B, C hoặc D

?

Câu 6. Ở đậu hà lan, tiến hành lai giữa các cá thể thuần chủng hạt
vàng với hạt xanh. Tính trạng trội là hạt vàng. Hãy dự đoán tỉ lệ kiểu
hình ở thế thế hệ F2.
A

1 hạt vàng : 3 hạt xanh

B

1 hạt xanh : 3 hạt vàng

C

1 hạt vàng : 1 hạt xanh

D

Tất cả là hạt vàng

KẾT THÚC

CẢM ƠN CÁC EM ĐÃ
THEO DÕI BÀI HỌC

Khoa học tự nhiên 9